Cần giải pháp pháp lý xử lý triệt để tình trạng thực phẩm bẩn "tấn công" trường học

Tại phiên thảo luận, đại biểu Nguyễn Thị Thủy (Đoàn ĐBQH tỉnh Thái Nguyên) đã bày tỏ sự lo ngại sâu sắc trước những vụ vi phạm an toàn thực phẩm có tính chất đặc biệt nghiêm trọng vừa qua. Đại biểu dẫn chứng những vụ việc khiến dư luận đặc biệt quan tâm như: 300 tấn thịt lợn nhiễm bệnh, không đảm bảo chất lượng đã được tuồn vào thị trường, len lỏi vào cộng đồng và nguy hiểm hơn là tấn công các cơ sở giáo dục; 3.000 tấn ốc bươu ngâm "thủy tinh lỏng" - hóa chất vốn chỉ dùng trong ngành xây dựng, ngoài số lượng đã phát hiện, cơ quan chức năng còn ngăn chặn kịp thời hơn 1.500 kg hóa chất loại này đang được tích lũy để tiếp tục sản xuất và tuồn ra thị trường.

Đại biểu Nguyễn Thị Thủy nhấn mạnh, việc sử dụng hóa chất xây dựng trong thực phẩm gây ảnh hưởng cực kỳ nghiêm trọng đến sức khỏe. Câu hỏi nhức nhối được đặt ra là: "Vì sao hàng trăm tấn thịt lợn bệnh và hàng nghìn tấn ốc bươu ngâm hóa chất có thể tồn tại trong thời gian dài và tuồn ra cộng đồng?". Đại biểu đề nghị Chính phủ chỉ đạo làm rõ liệu có sự buông lỏng quản lý hay sự tiếp tay của các cơ quan cơ sở hay không.

Lỗ hổng "quản lý phân tán" và bài toán "cha chung không ai khóc"

Tiếp nối vấn đề này, Chủ nhiệm Uỷ ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải (ĐBQH tỉnh Thái Nguyên) đã phân tích sâu hơn về những bất cập từ góc độ hệ thống pháp luật và bộ máy quản lý. Theo đại biểu, thực trạng quản lý an toàn thực phẩm hiện nay đang lâm vào tình trạng "phân tán", dẫn đến thiếu hiệu quả. Cụ thể, trách nhiệm quản lý nhà nước đang bị xé lẻ cho 3 Bộ: Bộ Y tế, Cục An toàn thực phẩm chịu trách nhiệm chung; Bộ Nông nghiệp và Môi trường: Chịu trách nhiệm khâu sản xuất nông, lâm, thủy sản; Bộ Công Thương chịu trách nhiệm về công nghiệp thực phẩm và hệ thống bán lẻ. Sự phân mảnh này tạo ra nhiều hệ lụy. Đại biểu phân tích, Bộ Y tế không có quyền chỉ đạo trực tiếp các Bộ khác, dẫn đến thiếu sự phối hợp thống nhất, đặc biệt là ở những khâu "nhạy cảm" như chuyển giao giữa sản xuất ban đầu, chế biến và phân phối. Bên cạnh đó, dù đã phân cấp mạnh xuống địa phương, nhưng các địa phương lại rơi vào tình trạng "ba thiếu": thiếu nguồn nhân lực, thiếu điều kiện kiểm tra, giám định mẫu và thiếu cán bộ có trình độ chuyên môn về thanh tra, kiểm tra.

Một điểm yếu khác được đại biểu Nguyễn Thanh Hải chỉ ra là sự mất cân bằng trong thực thi pháp luật. Các quy định hiện hành đang tập trung quá mạnh vào "tiền kiểm" – tức là cấp giấy phép, cấp điều kiện hoạt động – nhưng lại xem nhẹ "hậu kiểm" và quản lý rủi ro. Thực tế cho thấy, một cơ sở ăn uống sau khi được cấp phép thường cứ thế hoạt động dựa trên tờ giấy đó. Việc hậu kiểm, kiểm tra chỉ diễn ra khi có thông tin hoặc sự cố xảy ra, dẫn tới hệ quả tất yếu là nhiều vi phạm chỉ bị phát hiện khi thực phẩm bẩn đã lưu thông trên thị trường và gây ra hậu quả.

Chủ nhiệm Uỷ ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cũng cảnh báo về những khu vực đang bị "bỏ ngỏ" như việc mua bán thực phẩm tươi sống online, từ nông trại đến người tiêu dùng chưa được giám sát chặt chẽ, đặc biệt là quy trình bảo quản lạnh trên đường vận chuyển. Đặc biệt, hộ gia đình sản xuất nhỏ lẻ rất lớn nhưng các hộ này hiện không bắt buộc áp dụng hệ thống quản lý rủi ro như VietGAP mà chỉ dừng lại ở việc "cam kết thực hiện". Điều này dẫn đến tình trạng tồn dư hóa chất cao trong rau, thịt, thủy sản nội địa, gây rủi ro sức khỏe lâu dài và ngộ độc tập thể. Có một nghịch lý là trong khi thực phẩm xuất khẩu được kiểm soát cực kỳ gắt gao thì thị trường nội địa lại có dấu hiệu buông lỏng.

Bảo vệ học sinh - nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất

Đặc biệt lo ngại trước thông tin 300 tấn thịt lợn bẩn lọt vào các trường mầm non và tiểu học, các đại biểu nhấn mạnh đây là nhóm đối tượng có sức đề kháng yếu, cần được bảo vệ nhất. Đại biểu Nguyễn Thanh Hải phân tích, trường học là nơi có rủi ro cao nhất vì số lượng bữa ăn tập thể hàng ngày rất lớn. Dù đã có các quy định như Luật An toàn thực phẩm 2010 và các Nghị định liên quan, nhưng thực tiễn triển khai tại bếp ăn trường học vẫn bộc lộ nhiều bất cập:

• Trách nhiệm người đứng đầu mờ nhạt: Luật chỉ giao trách nhiệm chung chung cho người đứng đầu cơ sở giáo dục mà chưa có chế tài cụ thể, thường chỉ dừng ở mức xử phạt hành chính. Khi có sự cố, trách nhiệm thường được đẩy cho nhà cung cấp hoặc chỉ xử lý khi "mọi chuyện đã rồi".
• Hình thức hóa việc kiểm soát: Quy định "kiểm thực ba bước" (kiểm tra từ khâu nhập nguyên liệu đến bàn ăn) dù rất chặt chẽ trên giấy tờ nhưng thực chất vẫn là tự kiểm tra, tự ghi chép nên tính trung thực còn bỏ ngỏ.
• Tiêu chuẩn đấu thầu mang tính hình thức: Việc lựa chọn nhà cung cấp suất ăn dù theo quy định đấu thầu nhưng các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm vẫn chưa được coi trọng đúng mức. Hiện nay, các bếp ăn trường học, đặc biệt là khu vực ngoài công lập và quy mô nhỏ, vẫn chưa bắt buộc áp dụng các hệ thống quản lý tiên tiến.

Quyết tâm "ra quân thường xuyên" và mô hình quản lý một đầu mối

Để giải quyết dứt điểm tình trạng thực phẩm bẩn, đại biểu Quốc hội đoàn Thái Nguyên đã đưa ra những kiến nghị mang tính đột phá cho lần sửa đổi luật tới đây. Theo đó, các đại biểu đề xuất chuyển từ "chiến dịch" sang "thường xuyên", Chính phủ cần có kế hoạch ra quân liên tục, tránh làm theo đợt để xóa bỏ tận gốc các vi phạm. Cùng với đó, xử phạt phải đủ mạnh, thậm chí xử lý hình sự hoặc tước giấy phép hành nghề vĩnh viễn đối với các đơn vị cung cấp thực phẩm bẩn, thay vì "phạt để cho tồn tại" như hiện nay.

Ngoài ra, đại biểu Nguyễn Thanh Hải nhắc đến mô hình thí điểm thành công của TP. Hồ Chí Minh trong việc thành lập một đơn vị chuyên trách để khi có vấn đề xảy ra, biết rõ đơn vị nào phải chịu trách nhiệm sẽ tăng cường chức năng quản lý hoạt động này. Chủ nhiệm Uỷ ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cũng cho biết, ngay trong tuần sau, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường sẽ tiến hành giám sát tại một số địa phương, tập trung vào chuỗi cung ứng thực phẩm cho trường học, bệnh viện, khu công nghiệp và các chợ đầu mối.

Có thể thấy, vấn đề an toàn thực phẩm không chỉ là câu chuyện về một bữa ăn, mà như các đại biểu khẳng định còn liên quan đến "giống nòi, sự phát triển và sức khỏe của tất cả mọi người". Những ý kiến tâm huyết tại nghị trường được kỳ vọng sẽ là tiền đề quan trọng để xây dựng một khung pháp lý vững chắc, đưa công tác hậu kiểm và quản lý rủi ro đi vào thực chất, vì một Việt Nam khỏe mạnh.