Từ cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương đến thiết chế kiến tạo phát triển, kiểm soát quyền lực và phụng sự Nhân dân

Quang cảnh Hội nghị Hội đồng nhân dân toàn quốc triển khai phương hướng, nhiệm vụ nhiệm kỳ 2026-2031 diễn ra vào ngày 28/5

Tại Hội nghị Hội đồng nhân dân toàn quốc triển khai phương hướng, nhiệm vụ nhiệm kỳ 2026-2031 diễn ra ngày 28/5 tại Hà Nội, có thể thấy điểm nổi bật trong các phát biểu của lãnh đạo Đảng, Nhà nước cũng như tham luận của các đại biểu chính là cách nhìn mới về vai trò của Hội đồng nhân dân. 
Nếu trước đây, hoạt động của Hội đồng nhân dân thường được nhìn chủ yếu qua ba chức năng cơ bản: quyết định các vấn đề quan trọng của địa phương, giám sát và đại diện cho cử tri, thì trong bối cảnh mới, yêu cầu đặt ra đã rộng hơn, sâu hơn và thực chất hơn rất nhiều. Hội đồng nhân dân không chỉ quyết định “đúng thẩm quyền”, giám sát “đúng quy trình”, tiếp xúc cử tri “đúng định kỳ”, mà phải trở thành một "mắt xích" chủ động trong chu trình chính sách, một chủ thể có năng lực tham gia định hình chất lượng quản trị địa phương.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu tại Hội nghị Hội đồng nhân dân toàn quốc triển khai phương hướng, nhiệm vụ nhiệm kỳ 2026-2031 diễn ra vào ngày 28/5 (Ảnh: Vũ Hiếu)

Trong giai đoạn đất nước đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp và đặt mục tiêu tăng trưởng cao, vai trò của Hội đồng nhân dân càng trở nên "trực tiếp" hơn đối với sự phát triển của địa phương. Hội đồng nhân dân phải tham gia sâu hơn vào quá trình chuyển hóa chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước thành các cơ chế, nghị quyết và quyết sách cụ thể, khả thi, sát thực tiễn, có tính dự báo và khả năng tạo chuyển động thực tế. Một nghị quyết của Hội đồng nhân dân phải trả lời được những câu hỏi rất cụ thể: có tháo gỡ được điểm nghẽn của địa phương hay không, có khơi thông được nguồn lực hay không, có tạo thuận lợi hơn cho người dân và doanh nghiệp hay không, có góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh, chất lượng quản trị và hiệu quả phục vụ Nhân dân hay không. Đây chính là sự chuyển đổi từ tư duy “quyết định theo thẩm quyền” sang tư duy “quyết định để kiến tạo phát triển”.

Đây là sự chuyển đổi có ý nghĩa bản chất. Hội đồng nhân dân không thể chỉ là nơi thông qua các quyết sách đã được chuẩn bị sẵn, càng không thể hoạt động theo lối hình thức, hành chính hóa hoặc nặng về quy trình. Trong giai đoạn mới, mỗi nghị quyết của Hội đồng nhân dân phải là một sản phẩm chính sách có chất lượng, xuất phát từ đời sống, phản ánh đúng yêu cầu phát triển, trả lời được những vấn đề người dân và doanh nghiệp đang đặt ra. Một quyết sách đúng không chỉ đúng về căn cứ pháp lý, mà còn phải “đúng, trúng, kịp thời”, có tính khả thi cao, có tầm nhìn dài hạn và tạo ra chuyển động thực tế trong đời sống kinh tế - xã hội.

Chính ở đây, vai trò kiến tạo phát triển của Hội đồng nhân dân được đặt ra rõ nét. Phát triển địa phương không chỉ phụ thuộc vào năng lực điều hành của Ủy ban nhân dân, mà còn phụ thuộc rất lớn vào chất lượng quyết định chính sách của Hội đồng nhân dân. Một địa phương muốn bứt phá phải có những cơ chế phù hợp để huy động nguồn lực xã hội, tháo gỡ điểm nghẽn về hạ tầng, đất đai, đầu tư công, cải cách hành chính, khoa học công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, phát triển nguồn nhân lực và kinh tế tư nhân… Những vấn đề đó đều cần được Hội đồng nhân dân xem xét, quyết định hoặc giám sát việc thực hiện bằng tư duy mới, tầm nhìn mới và trách nhiệm mới.

Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú phát biểu tại Hội nghị Hội đồng nhân dân toàn quốc triển khai phương hướng, nhiệm vụ nhiệm kỳ 2026-2031 diễn ra vào ngày 28/5 (Ảnh: Nguyễn Hùng) 

Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết. Bộ máy tinh gọn hơn, địa bàn quản lý rộng hơn, khối lượng công việc lớn hơn, yêu cầu phục vụ Nhân dân cao hơn. Khi thẩm quyền được phân cấp, phân quyền mạnh hơn cho địa phương, thì trách nhiệm của Hội đồng nhân dân cũng tăng lên tương ứng. “Địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” không chỉ là phương châm điều hành của chính quyền, mà còn là tiêu chuẩn mới để đánh giá năng lực của cơ quan dân cử địa phương. Hội đồng nhân dân phải đủ bản lĩnh, đủ năng lực và đủ thông tin để quyết định đúng, đồng thời giám sát chặt chẽ việc tổ chức thực hiện.

Một yêu cầu lớn khác được nhấn mạnh là kiểm soát quyền lực. Phân cấp, phân quyền là xu thế tất yếu để địa phương chủ động hơn, linh hoạt hơn, phản ứng chính sách nhanh hơn. Nhưng quyền lực càng được trao nhiều thì cơ chế kiểm soát quyền lực càng phải chặt chẽ. Hội đồng nhân dân vì vậy phải thực sự trở thành thiết chế kiểm soát quyền lực hiệu quả ở địa phương, giám sát hoạt động của Ủy ban nhân dân và các cơ quan trong bộ máy chính quyền, phòng ngừa sai phạm, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực từ sớm, từ xa.

Điều đáng chú ý là yêu cầu giám sát trong giai đoạn mới không dừng lại ở việc tổ chức nhiều cuộc giám sát, ban hành nhiều kết luận giám sát. Vấn đề quan trọng hơn là giám sát có đi đến cùng hay không, kiến nghị sau giám sát có được thực hiện hay không, trách nhiệm của tổ chức, cá nhân có được xác định rõ hay không. Giám sát phải chuyển từ “xem xét” sang “thúc đẩy thực thi”; từ nêu tồn tại sang tạo áp lực cải cách; từ giám sát quy trình sang giám sát kết quả cuối cùng. Nếu một nghị quyết không đi vào cuộc sống, nếu kiến nghị sau giám sát bị bỏ ngỏ, nếu cử tri kiến nghị nhiều lần nhưng chậm được xử lý, thì hoạt động giám sát chưa thể coi là thực chất.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà phát biểu tại Hội nghị Hội nghị Hội đồng nhân dân toàn quốc triển khai phương hướng, nhiệm vụ nhiệm kỳ 2026-2031 diễn ra vào ngày 28/5 (Ảnh: Nguyễn Hùng)

Trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng cao được đặt ra, giám sát của Hội đồng nhân dân cũng phải thay đổi về trọng tâm. Những lĩnh vực như đầu tư công, đất đai, quy hoạch, tài chính công, môi trường, cải cách hành chính, chuyển đổi số, dự án trọng điểm, hoạt động công vụ… đều là những khu vực có tác động lớn đến phát triển, đồng thời tiềm ẩn nhiều rủi ro. Hội đồng nhân dân phải có năng lực cảnh báo sớm, phát hiện sớm, xử lý sớm các vấn đề phát sinh ngay từ cơ sở. Giám sát không phải để làm chậm quá trình phát triển, mà để phát triển đúng hướng, an toàn hơn, bền vững hơn và bảo vệ những cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Cùng với đó, chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đang trở thành yêu cầu không thể trì hoãn trong hoạt động của Hội đồng nhân dân. Khoảng cách giữa các địa phương trong thời gian tới sẽ không chỉ nằm ở nguồn lực tài chính hay vị trí địa lý, mà còn nằm ở năng lực quản trị và mức độ chuyển đổi số. Hội đồng nhân dân không thể giám sát một nền hành chính đang số hóa bằng phương thức thủ công, không thể ra quyết định chính sách trong môi trường biến động nhanh nếu thiếu dữ liệu, thiếu công cụ phân tích, thiếu khả năng dự báo.

Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch HĐND Thành phố Hà Nội Phùng Thị Hồng Hà chia sẻ kinh nghiệm tại Hội nghị (Ảnh: Vũ Hiếu) 

Do đó, đổi mới hoạt động của Hội đồng nhân dân trên môi trường số không chỉ là thay tài liệu giấy bằng tài liệu điện tử, hay tổ chức kỳ họp không giấy. Cốt lõi là chuyển từ giám sát qua báo cáo sang giám sát bằng dữ liệu; từ xử lý thông tin rời rạc sang phân tích chính sách dựa trên dữ liệu liên thông; từ tiếp xúc cử tri theo kênh truyền thống sang tăng cường tương tác số giữa đại biểu và người dân; từ phản ứng chậm sang dự báo và phản ứng chính sách kịp thời. Khi dữ liệu trở thành nền tảng của quản trị, Hội đồng nhân dân phải có năng lực đọc dữ liệu, hiểu dữ liệu và dùng dữ liệu để quyết định, giám sát, phản biện.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ. Cốt lõi của đổi mới Hội đồng nhân dân vẫn là con người, là chất lượng đại biểu, là văn hóa trách nhiệm và tinh thần phụng sự Nhân dân. Đại biểu Hội đồng nhân dân trong nhiệm kỳ mới phải gần dân, sát dân, hiểu dân, lắng nghe dân và phản ánh trung thực tiếng nói của Nhân dân. Gần dân không chỉ là đi cơ sở nhiều hơn, mà là hiểu đúng những biến động trong đời sống người dân; thấy được những khó khăn của doanh nghiệp; nhận diện được những điểm nghẽn trong thực thi chính sách; dám nêu vấn đề, dám chất vấn và dám theo đuổi đến cùng những vấn đề cử tri quan tâm.

Bên cạnh bản lĩnh chính trị và phẩm chất đạo đức, đại biểu Hội đồng nhân dân cần được trang bị năng lực mới: năng lực thẩm tra chính sách, đánh giá tác động, phản biện, giám sát bằng dữ liệu, phân tích rủi ro, tiếp xúc cử tri trên môi trường số, xử lý các vấn đề phát sinh trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Bộ máy tham mưu, giúp việc của Hội đồng nhân dân cũng phải chuyên nghiệp hơn, có khả năng hỗ trợ đại biểu bằng thông tin, dữ liệu, phân tích chính sách và theo dõi thực hiện sau giám sát.

Các đại biểu tham dự Hội nghị 

Nhìn tổng thể, các yêu cầu đặt ra đối với Hội đồng nhân dân các cấp trong giai đoạn mới có thể khái quát ở ba chuyển đổi lớn. Thứ nhất, chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy kiến tạo phát triển, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, lấy hiệu quả phục vụ và sự hài lòng của Nhân dân làm thước đo. Thứ hai, chuyển từ giám sát hình thức sang giám sát thực chất, có trọng tâm, có truy trách nhiệm, có theo dõi đến cùng và gắn với kiểm soát quyền lực. Thứ ba, chuyển từ phương thức hoạt động truyền thống sang quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo.

Đây là những yêu cầu rất cao, nhưng cũng là cơ hội để Hội đồng nhân dân các cấp khẳng định rõ hơn vai trò của mình trong hệ thống chính trị. Một Hội đồng nhân dân mạnh sẽ góp phần làm cho chính quyền địa phương mạnh hơn; một cơ quan dân cử hoạt động thực chất sẽ làm cho chính sách sát dân hơn; một thiết chế giám sát hiệu quả sẽ giúp quyền lực được vận hành đúng hướng, minh bạch và có trách nhiệm hơn. Trong giai đoạn đất nước hướng tới các mục tiêu phát triển lớn đến năm 2030 và 2045, Hội đồng nhân dân các cấp không chỉ đồng hành với chính quyền địa phương, mà phải trở thành một động lực quan trọng của quản trị địa phương hiện đại.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước chụp ảnh lưu niệm cùng các đại biểu tham dự Hội nghị 

Nhiệm kỳ 2026-2031 vì vậy không chỉ là một nhiệm kỳ hoạt động mới của Hội đồng nhân dân, mà là một phép thử lớn về năng lực đổi mới của cơ quan dân cử địa phương. Đổi mới để gần dân hơn, quyết sách đúng hơn, giám sát mạnh hơn, kiểm soát quyền lực tốt hơn và phục vụ phát triển hiệu quả hơn. Đó cũng chính là con đường để Hội đồng nhân dân các cấp xứng đáng với niềm tin của Đảng, Nhà nước và Nhân dân; góp phần đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh và hạnh phúc.