Việc mở rộng diện được trợ giúp pháp lý phải gắn với khả năng thực thi

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Nhất, sáng 9/4, Quốc hội khóa XVI thảo luận ở Tổ về dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi); dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng; dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý; dự án Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi). Tham dự tại Tổ 5 có Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên và các đại biểu thuộc Đoàn Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) tỉnh Hưng Yên và Gia Lai.

Mở rộng diện thụ hưởng cần đồng thời làm rõ cơ chế bảo đảm nguồn lực

Đóng góp ý kiến vào dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý, đại biểu Siu Hương – Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai cho rằng, về nguồn tài chính thực hiện Trợ giúp pháp lý, trên cơ sở vụ việc được tổng kết hàng năm, Ủy ban Nhân dân tỉnh cân đối phân bổ phù hợp. Vì thực tế, nguồn nghiệp vụ hàng năm đều không sử dụng hết.

Về mở rộng đối tượng trợ giúp pháp lý, theo đại biểu Siu Hương, việc mở rộng như hiện nay là thực hiện chính sách nhân văn của Đảng và Nhà nước để đảm bảo bảo vệ người yếu thế một cách triệt để. Tuy nhiên, đối với đối tượng khó khăn đột xuất cần quy định rõ thời gian, địa điểm gắn với khách quan về khó khăn đột xuất. Đối với cá nhân bị thiệt hại mà không thuê người trợ giúp pháp lý, đại biểu Siu Hương cho rằng, cần quy định rõ là cá nhân bị thiệt mà không có điều kiện thuê người.

Liên quan đến nội dung trên, đại biểu Nguyễn Thị Thanh Bình  - Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên cơ bản thống nhất với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý đồng tình với định hướng của dự thảo là lấy quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý làm trung tâm, mở rộng thêm một số nhóm đối tượng, đồng thời kiện toàn đội ngũ và cơ chế tổ chức thực hiện. Đây là sửa đổi có ý nghĩa nhân văn và cũng rất thiết thực.

Theo đại biểu Thanh Bình, việc mở rộng diện được trợ giúp pháp lý là đúng, nhưng phải gắn với khả năng thực thi. Báo cáo thẩm tra đã lưu ý nếu mở rộng đối tượng mà không tính kỹ nguồn lực tài chính, nhân lực thì rất dễ tạo áp lực lên hệ thống, nhất là ở cơ sở. Vì vậy, đại biểu đề nghị khi mở rộng diện thụ hưởng cần đồng thời làm rõ cơ chế bảo đảm nguồn lực, ưu tiên cho địa bàn khó khăn, vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và các nhóm yếu thế thật sự khó tiếp cận dịch vụ pháp lý.

Ngoài ra, đại biểu Thanh Bình còn cho rằng, cần chú trọng chất lượng mạng lưới người thực hiện trợ giúp pháp lý, không chỉ tăng số lượng. Dự thảo đã mở rộng thêm nguồn cộng tác viên và bổ sung nhiều quy định để linh hoạt hơn trong huy động nhân lực. Tán thành với quy định này nhưng đại biểu Thanh Bình đề nghị phải đi kèm yêu cầu về chuẩn chất lượng, cơ chế bồi dưỡng, giám sát và đánh giá hiệu quả thực chất để tránh tình trạng có mạng lưới nhưng chất lượng trợ giúp pháp lý không đồng đều giữa các địa bàn.

Mặt khác, cần phát huy mạnh hơn vai trò của các tổ chức xã hội, trong đó có Hội Luật gia, để đưa trợ giúp pháp lý đến gần dân hơn. Dự thảo Luật đã đặt ra trách nhiệm phối hợp, giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên; đồng thời mở rộng nguồn cộng tác viên từ hệ thống này. Trên thực tế, các Trung tâm tư vấn pháp luật thuộc Hội Luật gia các cấp cũng có thể tham gia trợ giúp pháp lý theo cơ chế đăng ký tham gia. Hệ thống hội viên Hội Luật gia ở địa phương hiện nay rất đông đảo trong các cơ quan tư pháp, nội chính, pháp chế, bổ trợ tư pháp, đội ngũ luật sư, tư vấn pháp luật, cùng một bộ phận cán bộ pháp lý đã nghỉ hưu.

Thực tiễn cho thấy, Hội Luật gia là lực lượng xã hội gần dân, am hiểu địa bàn, có thể hỗ trợ rất tốt cho công tác trợ giúp pháp lý; tuy nhiên, vai trò này hiện vẫn chưa được phát huy đồng đều, đầy đủ và cần có cơ chế mạnh hơn để các Trung tâm tư vấn pháp luật của Hội thực sự trở thành cánh tay nối dài của hệ thống trợ giúp pháp lý ở cơ sở.

Xác định rõ chủ thể cung cấp thông tin đăng ký hộ tịch

Đóng góp ý kiến về trách nhiệm quản lý nhà nước về hộ tịch được quy định tại Luật Hộ tịch (sửa đổi), đại biểu Nguyễn Văn Huy – Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên cho rằng, Điều 6 dự thảo Luật quy định Tòa án nhân dân tối cao có trách nhiệm cập nhật, chia sẻ thông tin thay đổi hộ tịch của cá nhân giữa cơ sở dữ liệu của Tòa án với Cơ sở dữ liệu hộ tịch. Trong tố tụng dân sự, Viện kiểm sát nhân dân cũng trực tiếp tham gia kiểm sát các việc dân sự có ảnh hưởng đến hộ tịch (như tuyên bố một người mất tích, đã chết, mất năng lực hành vi dân sự). Do đó, đại biểu Nguyễn Văn Huy đề nghị cơ quan chủ trì dự thảo cân nhắc bổ sung trách nhiệm của Viện kiểm sát nhân dân tối cao trong việc phối hợp, chia sẻ hoặc khai thác dữ liệu thuộc thẩm quyền quản lý để bảo đảm sự đồng bộ, khép kín trong khối các cơ quan tư pháp.

Về thẩm quyền đăng ký hộ tịch, tại khoản 1 Điều 7 dự thảo Luật quy định: “Ủy ban nhân dân cấp xã không phụ thuộc vào nơi cư trú của cá nhân đăng ký các việc hộ tịch quy định tại Điều 3 của Luật này”. Đại biểu Nguyễn Văn Huy đề nghị bổ sung quy định loại trừ các trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 15 và khoản 2 Điều 20 của dự thảo Luật là các trường hợp quy định thẩm quyền đăng ký hộ tịch thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của cá nhân, cụ thể như: Ủy ban nhân dân cấp xã không phụ thuộc vào nơi cư trú của cá nhân đăng ký các việc hộ tịch quy định tại Điều 3 của Luật này, trừ các trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 15 và khoản 2 Điều 20 của Luật này”.

Về đăng ký nhận cha, mẹ con, đại biểu Nguyễn Văn Huy đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu bổ sung quy định: “Khi đăng ký nhận cha, mẹ, con, các bên cha, mẹ, con phải có mặt tại cơ quan đăng ký hộ tịch”. Lý do nhằm bảo đảm tính thống nhất với quy định về kết hôn (Điều 16) và giám hộ (Điều 17) do tính chất quan trọng của thân nhân; đồng thời nhằm ngăn ngừa các trường hợp nhận cha, mẹ, con giả tạo hoặc không có sự đồng thuận, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của trẻ em và các bên liên quan. Điều này cũng nhằm ngăn chặn các hành vi bị nghiêm cấm như: “cam đoan, làm chứng sai sự thật” quy định tại Điều 13.

Về ghi vào sổ hộ tịch việc hộ tịch của công dân Việt Nam đã được giải quyết tại cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài, tại khoản 2 Điều 21 quy định: “Ủy ban nhân dân cấp xã có thẩm quyền giải quyết khi cá nhân có yêu cầu hoặc chủ động ghi vào Sổ hộ tịch”. Đại biểu Nguyễn Văn Huy đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu bỏ cụm từ: “chủ động ghi”. Mặc dù dự thảo Luật hướng tới việc “tăng cường đăng ký hộ tịch chủ động” như quy định tại khoản 5 Điều 8, nhưng đối với các sự kiện từ nước ngoài, việc cơ quan nhà nước tự ý ghi nhận khi chưa được sự đồng thuận của công dân có thể ảnh hưởng đến quyền tự quyết về thời gian và địa điểm thực hiện thủ tục của họ.

Tại khoản 2 Điều 15 và khoản 2 Điều 20 của dự thảo Luật quy định về việc Ủy ban nhân dân cấp xã chủ động đăng ký khai sinh, khai tử khi được cung cấp đủ nội dung đăng ký khai sinh, khai tử theo quy định từ dữ liệu được kết nối, chia sẻ tự động tới hệ thống đăng ký, quản lý hộ tịch điện tử.

Theo đại biểu Nguyễn Văn Huy, các quy định trên còn chưa rõ về chủ thể có trách nhiệm cung cấp đủ nội dung đăng ký khai sinh, khai tử là cơ sở khám bệnh, chữa bệnh hay cha, mẹ trẻ được khai sinh, người thân của người được khai tử. Do đó, đại biểu đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu sửa theo hướng xác định rõ chủ thể cung cấp thông tin đăng ký hộ tịch; đồng thời bổ sung quy định UBND cấp xã chỉ thực hiện đăng ký hộ tịch chủ động khi thông tin dữ liệu được kết nối, chia sẻ tự động và được xác thực, trường hợp chưa bảo đảm thông tin chính xác thì thực hiện đăng ký theo thủ tục thông thường trên cơ sở xác nhận của người yêu cầu.

 Liên quan đến nội dung trên, đại biểu Vũ Hồng Luyến - Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên cho biết, tại điểm a, khoản 1 Điều 21 dự thảo luật quy định một trong các việc hộ tịch đã đăng ký, xác nhận tại cơ quan có thẩm quyền nước ngoài được ghi vào Sổ hộ tịch: “Việc khai sinh của công dân Việt Nam; trẻ em có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam còn người kia là công dân nước ngoài, cha và mẹ thỏa thuận lựa chọn quốc tịch Việt Nam tại thời điểm ghi vào Sổ hộ tịch việc khai sinh theo quy định của pháp luật quốc tịch”.

Đại biểu Vũ Hồng Luyến đề nghị ban soạn thảo nghiên cứu bổ sung quy định ghi vào Sổ hộ tịch việc hộ tịch đối với trường hợp trẻ em đã được đăng ký khai sinh tại cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài nhưng trên giấy tờ khai sinh chưa có thông tin về quốc tịch, có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam, còn người kia không rõ quốc tịch để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em, cũng như nguyện vọng chính đáng của cha hoặc mẹ trẻ em muốn lựa chọn quốc tịch Việt Nam cho con khi làm thủ tục ghi vào Sổ hộ tịch việc khai sinh.

Trong khuôn khổ phiên họp, các ĐBQH còn đóng góp ý kiến vào dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng; dự án Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi).