Hoàn thiện thể chế để khơi thông nguồn lực phát triển kinh tế biển bền vững

Đoàn giám sát của Ủy ban Quốc phòng và An ninh (nay là Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại) tại Cảng cá Hòn Rớ, tỉnh Khánh Hòa (tháng 7/2023). Ảnh: Khắc Phục

Kinh tế biển - dư địa phát triển còn rất lớn

Việt Nam là quốc gia biển với vị trí địa chiến lược đặc biệt quan trọng ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Với hơn 3.260 km bờ biển, hàng nghìn hòn đảo cùng vùng biển rộng lớn, biển không chỉ là nguồn tài nguyên quý giá mà còn là cửa ngõ giao lưu quốc tế, kết nối Việt Nam với các trung tâm kinh tế năng động của thế giới.

Nghị quyết số 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã xác định rõ mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia mạnh về biển, giàu từ biển. Sau hơn 7 năm triển khai thực hiện, nhận thức về vị trí, vai trò của biển trong phát triển đất nước ngày càng được nâng cao; nhiều ngành kinh tế biển như cảng biển, logistics, du lịch biển, khai thác năng lượng tái tạo, nuôi trồng thủy sản công nghệ cao đã có bước phát triển tích cực.

Tuy nhiên, nhìn một cách tổng thể, tiềm năng và lợi thế biển vẫn chưa được khai thác tương xứng. Đóng góp của các ngành kinh tế biển vào nền kinh tế quốc dân chưa đạt như kỳ vọng. Hệ thống hạ tầng biển còn thiếu đồng bộ; liên kết vùng ven biển còn hạn chế; nhiều nguồn lực xã hội chưa được huy động hiệu quả. Đặc biệt, một số quy định pháp luật và cơ chế chính sách chưa theo kịp yêu cầu phát triển của các ngành kinh tế biển mới.

Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đổi mới tư duy phát triển biển, lấy hoàn thiện thể chế làm khâu đột phá để mở đường cho các nguồn lực đầu tư và đổi mới sáng tạo.

Cảng Tiên Sa, thành phố Đà Nẵng (tháng 4/2023). Ảnh: Khắc Phục

Hoàn thiện thể chế - chìa khóa của phát triển

Trong nhiều năm qua, hệ thống pháp luật về biển của Việt Nam đã từng bước được hoàn thiện với Luật Biển Việt Nam, Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo cùng nhiều văn bản pháp luật có liên quan. Tuy nhiên, thực tiễn quản lý và phát triển biển đang xuất hiện nhiều vấn đề mới đòi hỏi phải tiếp tục hoàn thiện khung khổ pháp lý.

Một trong những yêu cầu quan trọng hiện nay là xây dựng cơ chế quản lý tổng hợp và thống nhất đối với không gian biển quốc gia. Biển là nơi diễn ra đồng thời nhiều hoạt động kinh tế như khai thác tài nguyên, giao thông hàng hải, du lịch, nuôi biển, năng lượng tái tạo, quốc phòng và an ninh. Nếu thiếu sự điều phối đồng bộ sẽ dẫn đến chồng chéo, xung đột lợi ích và làm giảm hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Việc sửa đổi, hoàn thiện Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo đang được các cơ quan chức năng nghiên cứu là cơ hội quan trọng để thể chế hóa đầy đủ các chủ trương của Đảng về phát triển kinh tế biển bền vững, đồng thời khắc phục những bất cập phát sinh trong quá trình thực thi pháp luật.

Bên cạnh đó, cần sớm xây dựng hành lang pháp lý cho các ngành kinh tế biển mới như điện gió ngoài khơi, kinh tế tuần hoàn biển, kinh tế xanh, kinh tế carbon thấp, nuôi biển công nghiệp và các ngành dịch vụ biển hiện đại. Đây là những lĩnh vực được đánh giá có khả năng tạo ra bước đột phá tăng trưởng trong những thập niên tới.

Đặc khu Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi (tháng 4/2023). Ảnh: Khắc Phục

Gắn phát triển kinh tế biển với quốc phòng, an ninh và đối ngoại

Đối với Việt Nam, phát triển kinh tế biển không đơn thuần là câu chuyện kinh tế mà luôn gắn chặt với nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán quốc gia trên biển.

Lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc cho thấy biển vừa là không gian sinh tồn, vừa là tuyến phòng thủ chiến lược của đất nước. Vì vậy, mọi chủ trương, chính sách phát triển kinh tế biển đều phải được đặt trong tổng thể chiến lược bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa.

Các dự án phát triển hạ tầng biển, cảng biển, năng lượng tái tạo ngoài khơi, khai thác tài nguyên hay phát triển các khu kinh tế ven biển cần được quy hoạch đồng bộ, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu phát triển kinh tế với yêu cầu quốc phòng, an ninh.

Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược trên biển ngày càng gia tăng, biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và các thách thức an ninh phi truyền thống diễn biến phức tạp, việc xây dựng các chính sách phát triển biển theo hướng bền vững càng trở nên cấp thiết.

Đồng thời, cần phát huy vai trò của đối ngoại biển, tăng cường hợp tác quốc tế về nghiên cứu khoa học, bảo vệ môi trường biển, chuyển giao công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực biển chất lượng cao; thực hiện nghiêm túc các cam kết quốc tế và Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982, góp phần duy trì môi trường hòa bình, ổn định cho phát triển.

Vùng biển Hải Phòng (tháng 7/2023). Ảnh: Khắc Phục

Vai trò của Quốc hội trong hoàn thiện thể chế về biển

Là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, Quốc hội có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hoàn thiện thể chế, chính sách phát triển kinh tế biển.

Những năm qua, Quốc hội đã ban hành nhiều đạo luật quan trọng liên quan đến biển, đảo; quyết định các chương trình, quy hoạch, dự án lớn; đồng thời tăng cường giám sát việc thực hiện các chiến lược phát triển kinh tế biển và bảo vệ môi trường biển.

Đối với Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội, việc tham gia thẩm tra các dự án luật, giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật về biển, đảo luôn được xác định là nhiệm vụ trọng tâm. Trong quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ, Ủy ban luôn chú trọng yêu cầu kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế biển với củng cố quốc phòng, an ninh và mở rộng đối ngoại.

Vì vậy, việc tổ chức Hội thảo quốc gia về “Hoàn thiện thể chế, chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế biển bền vững” sẽ là nguồn thông tin thực tiễn có giá trị để Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội và các cơ quan quản lý nhà nước tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện chính sách, pháp luật về biển, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Cảng cá Hòn Rớ, tỉnh Khánh Hòa (tháng 7/2023). Ảnh: Khắc Phục

Tạo đột phá từ tư duy quản trị biển hiện đại

Để hiện thực hóa mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia mạnh về biển, giàu từ biển, cần có những bước đi mang tính đột phá cả về tư duy và hành động.

Trước hết, phải chuyển mạnh từ tư duy khai thác tài nguyên đơn thuần sang tư duy phát triển bền vững dựa trên kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và đổi mới sáng tạo.

Cùng với đó là xây dựng hệ thống quản trị biển hiện đại dựa trên dữ liệu số, ứng dụng khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo trong quản lý tài nguyên, dự báo môi trường và quy hoạch không gian biển.

Đặc biệt, cần hình thành các cơ chế chính sách đủ mạnh để thu hút nguồn lực xã hội, nhất là khu vực kinh tế tư nhân tham gia đầu tư phát triển hạ tầng biển, năng lượng tái tạo ngoài khơi, logistics và các ngành công nghiệp biển công nghệ cao.

Biển đang mở ra cho Việt Nam những cơ hội phát triển to lớn chưa từng có. Hoàn thiện thể chế, chính sách không chỉ là yêu cầu quản lý nhà nước mà còn là điều kiện tiên quyết để khơi thông nguồn lực, giải phóng sức sản xuất, phát huy lợi thế quốc gia biển và tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới./.