Hoàn thiện Dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi) góp phần khẳng định tính chính danh của công dân, đẩy mạnh cải cách hành chính

Tham dự buổi thảo luận tổ có Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Nội chính Trung ương Lê Minh Trí (ĐBQH tỉnh Đồng Nai) cùng các đại biểu Quốc hội hai tỉnh Đồng Nai và Thái Nguyên.

Xác định tính chính danh – Nền tảng pháp lý cốt lõi của mỗi công dân

Tại phiên thảo luận, đại biểu Nguyễn Trung Kiên (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Nai) nhấn mạnh tầm quan trọng đặc biệt của Dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi). Theo đại biểu, đây là đạo luật có tác động sâu rộng, gắn liền với cả quá trình và các sự kiện pháp lý xuyên suốt đời người của một công dân. Đại biểu nhấn mạnh, Luật Hộ tịch đóng vai trò then chốt trong việc xác định "tính chính danh" của một công dân trên lãnh thổ Việt Nam. Dẫn chứng từ dữ liệu của lực lượng công an, đại biểu cho biết hiện nay vẫn còn rất nhiều trường hợp người dân sinh sống trên lãnh thổ nhưng chưa được xác định tính chính danh rõ ràng. Do vậy, việc sửa đổi, hoàn thiện Luật Hộ tịch trong bối cảnh mới là yêu cầu bắt buộc để giải quyết bài toán định danh, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho mọi hoạt động của công dân.

Đi sâu vào các quy định cụ thể về giải thích từ ngữ, đại biểu Nguyễn Trung Kiên đã chỉ ra những điểm còn chưa hợp lý, cần được Ban soạn thảo nghiên cứu, điều chỉnh để đảm bảo sự tinh gọn và chính xác về mặt kỹ thuật lập pháp. Đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo lược bỏ các cụm từ thừa trong xác định cơ quan đăng ký. Tại Khoản 3, Điều 2 dự thảo quy định: "Cơ quan đăng ký hộ tịch là Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn, đặc khu trực thuộc cấp tỉnh", đại biểu đề nghị cần bỏ cụm từ "trực thuộc cấp tỉnh" sau từ "đặc khu" bởi thực tế hiện nay không có xã, phường hay đặc khu nào mà không trực thuộc cấp tỉnh. Việc giữ lại cụm từ này là không cần thiết và khiến câu chữ trở nên thừa thãi, cần chỉnh lại cho gọn gàng hơn.

Về khái niệm Cơ sở dữ liệu hộ tịch tại dự thảo, theo đại biểu cũng cần làm rõ bản chất khoa học của cơ sở dữ liệu được hiểu là một tập hợp có tổ chức của các dữ liệu được lưu trữ và quản lý trên máy tính, nhằm phục vụ việc truy xuất, cập nhật và khai thác thông tin đa chiều một cách hiệu quả. Đại biểu kiến nghị cần điều chỉnh lại cách định nghĩa này để phù hợp với bản chất gốc của từ ngữ, đảm bảo tính hợp lý và khoa học trong văn bản luật.

Đảm bảo sự tương thích và đồng bộ trong quy trình đăng ký hộ tịch

Một vấn đề quan trọng khác được các đại biểu phân tích là sự chênh lệch về tính chi tiết giữa các phương thức đăng ký hộ tịch tại địa phương và tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài. Theo đó, tại Điều 15, việc đăng ký hộ tịch tại Ủy ban nhân dân cấp xã được quy định rất chi tiết và đầy đủ cho mọi sự kiện: từ khai sinh, kết hôn, giám hộ, chấm dứt giám hộ, nhận cha mẹ cho đến thay đổi thông tin hộ tịch và khai tử. Ngược lại, tại Điều 22 và Điều 23 quy định về đăng ký hộ tịch tại cơ quan đại diện, dự thảo chỉ nêu ngắn gọn là đăng ký các sự kiện theo Điều 3 của Luật này. Đại biểu đặt câu hỏi về tính tương thích giữa quy trình tại cơ quan đại diện với quy trình tại xã, phường. Nếu không quy định rõ trình tự, thủ tục và nội dung thì có thể dẫn đến việc mỗi cơ quan đại diện thực hiện một kiểu khác nhau. Đại biểu đề nghị dự thảo luật phải bổ sung quy định khẳng định: mọi quy trình, thủ tục, trình tự và nội dung đăng ký tại cơ quan đại diện phải đảm bảo như quy định đối với Ủy ban nhân dân cấp xã, phường để đảm bảo tính thống nhất pháp luật.

Tại Chương 3 về Cơ sở dữ liệu hộ tịch, đại biểu Nguyễn Trung Kiên thẳng thắn chỉ ra sự mâu thuẫn giữa việc liệt kê chi tiết các loại thông tin và nội dung đã được xác định ở các khâu đăng ký trước đó. Theo đại biểu, dự thảo đang liệt kê cụ thể các trường thông tin như họ tên, ngày tháng năm sinh, nơi sinh, giới tính, số định danh, dân tộc, quốc tịch.... Tuy nhiên, những nội dung này lại có sự sai lệch (vênh) so với nội dung đăng ký khai sinh, kết hôn, khai tử đã quy định tại Chương 2. Do vậy, thay vì liệt kê dài dòng, đại biểu đề nghị chỉ cần quy định ngắn gọn: "Thông tin trong cơ sở dữ liệu hộ tịch bao gồm bản quét, bản chụp trong sổ hộ tịch, giấy tờ hình thành tương ứng với thông tin hộ tịch được chuẩn hóa, được số hóa chuẩn hóa thu thập theo quy định và các thông tin hộ tịch của cá nhân được xác lập khi đăng ký hộ tịch". Việc chỉ quy định chung là "đủ thông tin cá nhân được xác lập cập nhật khi đăng ký hộ tịch" sẽ tránh được việc liệt kê trùng lặp, vì các danh mục thông tin đã có sẵn trong các biểu mẫu đăng ký.

Phân cấp, phân quyền, tiến tới mục tiêu giảm thiểu hàng trăm thủ tục hành chính

Đánh giá về tinh thần chung của dự án luật, đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Nai) bày tỏ sự đồng tình và đánh giá cao nỗ lực của cơ quan soạn thảo cũng như cơ quan thẩm tra. Cùng với các luật liên quan đến căn cước công dân, Luật Hộ tịch (sửa đổi) nằm trong một chuỗi các đạo luật quan trọng liên quan trực tiếp đến người dân. Dự án luật này thể hiện rõ chủ trương thực hiện chính quyền hai cấp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền mạnh mẽ. Đại biểu Trịnh Xuân An nhận định, tinh thần của dự luật hướng tới việc đơn giản hóa tối đa thủ tục hành chính. Đây là minh chứng cho tinh thần làm việc cầu thị của Chính phủ, Bộ Tư pháp và Ủy ban Pháp luật và Tư pháp trong việc phục vụ người dân, doanh nghiệp và xã hội.

Điểm sáng nhất của dự thảo lần này theo đại biểu chính là cơ chế đăng ký khai sinh và khai tử tự động. Theo đại biểu, việc tích hợp dữ liệu giữa ngành y tế và chính quyền cấp xã để chủ động đăng ký hộ tịch cho người dân mà không phụ thuộc nơi cư trú là một bước tiến quan trọng. Tuy nhiên, đại biểu cũng đặt ra bài toán về tính thực thi về nhân lực triển khai; đảm bảo tính kết nối đồng bộ, thông suốt giữa vùng sâu vùng xa và đô thị để tránh tình trạng chậm, lệch thông tin; đồng thời có nguyên tắc xử lý hệ quả pháp lý khi xảy ra sai sót hoặc chậm trễ trong quá trình đăng ký tự động.

Chuyển trọng tâm từ “xuất trình giấy tờ” sang “chủ động khai thác dữ liệu”

Đại biểu Hồ Thị Kim Ngân (Đoàn ĐBQH tỉnh Thái Nguyên) bày tỏ sự nhất trí cao với sự cần thiết của luật. Tuy nhiên, đại biểu đặc biệt lưu ý đến tính khả thi khi triển khai các quy định về khai thác dữ liệu điện tử tại cơ sở. Theo đại biểu, cơ quan đăng ký hộ tịch có trách nhiệm kiểm tra thông tin trong cơ sở dữ liệu và chủ động khai thác dữ liệu điện tử liên quan. Đặc biệt, cơ quan chức năng không được yêu cầu người dân xuất trình hoặc tải lên các giấy tờ hồ sơ nếu thông tin đó đã có thể khai thác được từ hệ thống. Đại biểu đánh giá đây là một bước tiến lớn trong cải cách hành chính, giúp giảm bớt phiền hà cho người dân. Tuy nhiên, để quy định này đi vào cuộc sống, đặc biệt là tại cấp cơ sở (UBND cấp xã), cần phải giải quyết triệt để các bài toán về thực địa.

Để UBND cấp xã có thể thực hiện tốt trách nhiệm "chủ động khai thác dữ liệu", đại biểu đề nghị Chính phủ cần làm rõ và đảm bảo 4 yếu tố then chốt là: hạ tầng thông tin, hạ thầng thiết bị, tính liên thông hiệu quả giữa cơ sở dữ liệu hộ tịch và cơ sở dữ liệu chuyên ngành khác, cuối cùng là yếu tố nhân lực đủ năng lực và trình độ vận hành hệ thống.

Với tinh thần trách nhiệm cao, các ý kiến đóng góp từ các đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Nai và Thái Nguyên đối với Dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi) không chỉ tập trung vào việc chỉnh sửa câu chữ, thuật ngữ mà còn đi sâu vào bản chất quy trình, thủ tục, nhằm tạo ra một hành lang pháp lý hiện đại, thống nhất. Những ý kiến này sẽ là cơ sở quan trọng để Ban soạn thảo nghiên cứu, tiếp thu và hoàn thiện dự án luật trước khi trình Quốc hội thông qua, góp phần quan trọng vào tiến trình cải cách tư pháp và xây dựng chính phủ điện tử.