Quyền tiếp cận thông tin không phải là quyền “xin cho”

Sáng ngày 9/4, tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội thảo luận ở Tổ về 4 dự án Luật, gồm: Luật Hộ tịch (sửa đổi); Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý và Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi).

Đại tướng Nguyễn Trọng Nghĩa, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị QĐND Việt Nam tham dự thảo luận ở Tổ 3

Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Nguyễn Doãn Anh (bên phải) tham dự thảo luận ở Tổ 3

Tham dự thảo luận tại Tổ 3 có Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị QĐND Việt Nam, Đại tướng Nguyễn Trọng Nghĩa; Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Nguyễn Doãn Anh; Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Thượng tướng Lê Đức Thái - Trưởng đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa.

Quyền tiếp cận thông tin không phải là quyền “xin cho”, phải được bảo đảm bằng quy trình minh bạch và trách nhiệm giải trình rõ ràng của cơ quan nhà nước

Tán thành sự cần thiết sửa đổi Luật Tiếp cận thông tin, đại biểu Phan Thị Thùy Linh, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa cho rằng, Tờ trình của Chính phủ đã xác định rất rõ mục tiêu là mở rộng khả năng tiếp cận thông tin của công dân, đa dạng hóa hình thức cung cấp, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số. Tuy nhiên, theo đại biểu, giữa mục tiêu chính sách và cách thiết kế quy phạm trong dự thảo vẫn còn độ vênh.

Đại biểu Phan Thị Thùy Linh, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa phát biểu

Nêu quan điểm cụ thể, đại biểu Phan Thị Thùy Linh cho rằng, Điều 2 dự thảo vẫn mang tư duy “hồ sơ giấy” khi bó hẹp “thông tin” vào văn bản, hồ sơ, tài liệu có sẵn và yêu cầu ký, đóng dấu. Cách tiếp cận này không còn phù hợp với quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu. Phân tích trong thực tế, đại biểu dẫn chứng, nhiều thông tin phục vụ quyền của người dân nằm trong cơ sở dữ liệu, hệ thống thông tin hoặc được kết xuất từ hệ thống nghiệp vụ. Nếu không sửa, rất dễ dẫn đến tình trạng hạn chế quyền tiếp cận ngay từ khâu giải thích và không phù hợp quá trình chuyển đổi số đang diễn ra rất tích cực hiện nay. Vì vậy, đại biểu đề nghị sửa Điều 2 theo hướng: Thông tin phải bao gồm cả dữ liệu trong văn bản, hồ sơ, tài liệu, cơ sở dữ liệu và dữ liệu được kết xuất; Thông tin do cơ quan tạo ra bao gồm cả thông tin được lập, ký, phê duyệt hoặc được tạo lập trên hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu.

Các đại biểu Quốc hội tham dự thảo luận ở Tổ 3

Tại Điều 8 dự thảo Luật, đại biểu Phan Thị Thùy Linh cho rằng, quyền của công dân đang được quy định còn mỏng, mới dừng ở quyền được cung cấp thông tin và quyền khiếu nại, khởi kiện, tố cáo nên chưa đủ để bảo đảm quyền trên thực tế. “Quyền tiếp cận thông tin không phải là quyền “xin cho”, phải được bảo đảm bằng quy trình minh bạch và trách nhiệm giải trình rõ ràng của cơ quan nhà nước, tôi đề nghị sửa khoản 1 Điều 8 theo hướng mở rộng đầy đủ hơn: Công dân được lựa chọn hình thức tiếp cận và hình thức nhận thông tin; được hướng dẫn, hỗ trợ trong quá trình tiếp cận; được cung cấp một phần hồ sơ, tài liệu; được biết rõ lý do từ chối, lý do gia hạn, lý do chuyển yêu cầu và cách xác định chi phí và thực hiện quyền khiếu nại, khởi kiện, tố cáo”, đại biểu Phan Thị Thùy Linh nhấn mạnh.

Đại biểu Nguyễn Huy Tiến, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Tây Ninh phát biểu

Cũng theo đại biểu, dự thảo Luật hiện nay thiết kế theo logic “cơ quan nào tạo ra thông tin thì cơ quan đó cung cấp”. Cách tiếp cận này phù hợp với quản lý nội bộ, nhưng chưa phù hợp với góc nhìn của người dân, vì người dân không có nghĩa vụ phải biết cơ quan nào tạo ra hay đang nắm giữ thông tin. Đại biểu mong muốn, Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi) cần đạt được chuyển biến về mặt tư duy, từ chỗ “công dân đi xin thông tin” sang “Nhà nước có trách nhiệm công khai, giải trình, phục vụ công dân”.

Đề xuất bổ sung quy định về "Khử định danh dữ liệu" trước khi công khai

Góp ý về dự án Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi), đại biểu Phạm Thế Anh, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa cho rằng cần đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất trong hệ thống pháp luật theo tinh thần Nghị quyết 66-NQ/TW, theo đó, cần tham chiếu trực tiếp tối đa các luật đã có với Điều 15, 16 dự thảo Luật về việc “Thông tin không được tiếp cận thực hiện theo Luật Bảo vệ bí mật nhà nước, Luật An ninh mạng 2025, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025”.

Đại biểu Phạm Thế Anh, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa phát biểu

Dự thảo cho phép từ chối cung cấp dữ liệu cá nhân theo pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhưng lại yêu cầu công khai các thông tin như quyết định xử phạt vi phạm hành chính, thu hồi đất, bồi thường. Ranh giới giữa việc công khai minh bạch hoạt động quản lý nhà nước và việc bảo vệ dữ liệu cá nhân của người bị xử phạt/thu hồi đất chưa được làm rõ về mặt kỹ thuật (ví dụ: có che tên, che địa chỉ hay không). Trên cơ sở đó, đại biểu Phạm Thế Anh đề xuất bổ sung quy định về "Khử định danh dữ liệu". Cụ thể, "Đối với các tài liệu hành chính bắt buộc phải công khai nhưng có chứa dữ liệu cá nhân, cơ quan nhà nước có trách nhiệm áp dụng biện pháp kỹ thuật khử định danh các thông tin nhạy cảm (số căn cước, địa chỉ nhà riêng, thông tin sinh trắc học...) trước khi công khai, trừ trường hợp luật khác có quy định."

Các đại biểu Quốc hội tham dự thảo luận ở Tổ 3

Tránh tình trạng tùy tiện gán mác "tài liệu nội bộ" để từ chối cung cấp thông tin, lẩn tránh trách nhiệm giải trình

Cũng theo đại biểu Phạm Thế Anh, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa, dự thảo quy định thông tin về cuộc họp nội bộ, tài liệu soạn thảo cho công việc nội bộ không được tiếp cận. Đồng thời, cơ quan có quyền từ chối nếu yêu cầu "vượt quá khả năng đáp ứng hoặc làm ảnh hưởng đến hoạt động bình thường". Nếu quy định như vậy, các cơ quan có thể lợi dụng điều này để lẩn tránh trách nhiệm giải trình, tùy tiện gán mác "tài liệu nội bộ" hoặc "ảnh hưởng hoạt động" để từ chối công dân.

Đại biểu Trần Thế Kính, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa phát biểu

Cùng chung quan điểm về vấn đề này, đại biểu Trần Thế Kính, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa cho rằng, trong thực tiễn có nhiều khi “gán mác” tài liệu nội bộ hoặc liên quan đến bí mật nhà nước, đây là vấn đề cần cân nhắc bởi có liên quan đến Luật Bảo vệ bí mật nhà nước. “Nhiều tài liệu tôi cho rằng cũng không hẳn là bí mật nhà nước nhưng lại cứ đóng dấu bí mật nhà nước, thì việc tiếp cận thông tin này như thế này, chúng ta cũng cần tính toán, cân nhắc để mở rộng quyền được tiếp cận đối với các loại thông tin liên quan”, đại biểu Trần Thế Kính đề xuất.

Các đại biểu Quốc hội tham dự thảo luận ở Tổ 3

Cho ý kiến về vấn đề “Thông tin công dân không được tiếp cận”, đại biểu Lê Thị Song An, Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh cho rằng, khoản 4 Điều 15 có quy định các khái niệm mang tính định tính như “gây nguy hại”, “ảnh hưởng xấu...”, nhưng thiếu hướng dẫn cụ thể, dẫn đến cách hiểu và áp dụng không thống nhất. Việc bổ sung giao Chính phủ ban hành tiêu chí và danh mục chi tiết sẽ chuẩn hóa thực thi, bảo đảm minh bạch, thống nhất, đồng thời cân bằng giữa bảo vệ lợi ích Nhà nước và quyền tiếp cận thông tin của công dân.“Đề nghị nghiên cứu sửa đổi, bổ sung một khoản theo hướng giao Chính phủ quy định chi tiết tiêu chí xác định mức độ nguy hại, ảnh hưởng xấu và danh mục các loại thông tin quy định tại các khoản này nhằm bảo đảm áp dụng thống nhất”, đại biểu Lê Thị Song An kiến nghị.

Đại biểu Lê Thị Song An, Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh phát biểu

Các đại biểu Quốc hội tham dự thảo luận ở Tổ 3

Cũng theo đại biểu Lê Thị Song An, tại khoản 6 Điều 15 dự thảo Luật quy định về thông tin nội bộ là thông tin công dân không được tiếp cận. Thực tiễn cho thấy việc xác định “thông tin nội bộ” chưa thống nhất, dễ bị hiểu rộng, khiến một số cơ quan từ chối cung cấp các tài liệu như báo cáo, dự thảo chính sách, ảnh hưởng đến quyền tiếp cận thông tin và minh bạch hoạt động nhà nước. Việc phân định rõ thông tin phục vụ quản trị nội bộ và thông tin liên quan lợi ích công cộng là cần thiết để tăng cường minh bạch, trách nhiệm giải trình và phù hợp với yêu cầu Chính phủ số.

Đại biểu Cao Thị Xuân, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa phát biểu

Đại biểu Phạm Công Nguyên, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa phát biểu

Từ những phân tích trên, đại biểu đề nghị rà soát, làm rõ phạm vi và nội hàm của khái niệm “thông tin nội bộ” theo hướng: Quy định cụ thể các loại thông tin thực sự mang tính nội bộ, như thông tin về quản trị nhân sự, kỷ luật nội bộ, tài liệu phục vụ công việc hành chính nội bộ của cơ quan, đơn vị. Đồng thời, phân định rõ các tài liệu, thông tin phục vụ quá trình xây dựng, ban hành chính sách công, quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội có tác động trực tiếp đến cộng đồng không thuộc phạm vi thông tin nội bộ, đặc biệt sau khi văn bản chính thức được ban hành./.